سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / نخستین همایش بین المللی فلسفه حقوق

هوگو گروسیوس، شرکت-دولت ها و حقوق طبیعی چگونه گروسیوس با اتکا بر تفسیری خاص از حقوق طبیعی استعمار از طریق شرکت های تجاری را موجه کرد

نویسندگان :

حیدرعلی تیموری¹

1- دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران

کلمات کلیدی :

گروسیوس،حقوق طبیعی،شرکت-دولت ها

چکیده :

عصر اکتشاف که با دریانوردی اروپاییان عمدتاً در قرن پانزدهم و به خصوص پس از کشف قاره آمریکا آغاز شد و در اوایل قرن گذشته با کشف قطب های شمال و جنوب پایان یافت یکی از مهمترین ادوار تاريخ بشر بوده که هنوز تاثیر آنرا بر مناسبات بین المللی میتوان نشان داد. عصری که بيشتر با پدیده استعمار شناخته میشود و نتیجه آن تفوق اروپاییان و جهانی شدن مدرنیته نوظهور در تاریخ بشر معاصر بوده است. حال پرسشی که در این خصوص مطرح میشود اینست که مواجهه اروپاییان از منظر نظری با سلطه پیشرونده خود بر سایر سرزمین های ناشناخته یا شناخته شده اقصای عالم و ظهور پدیده استعمار چگونه بوده است. دانشی که میبایست در خط مقدم به پاسخگویی این پرسش برآید همانا حقوق بین الملل و یا با نام آغازین خود حقوق ملل بوده است. این دانش همزمان با کشف قاره امریکا و وقوع درگیری های خشونت بار میان فاتحان اروپایی و بومیان ساکن در آن قاره گام های آغازین خود را در جهت تکوین و تأسیس در دوران جدید برمیدارد و یکی از موضوعات بنیادینی که سعی در تبیین آن داشت موضوع تعیین حدود و ثغور حقوق اروپاییان و بومیان در سرزمین های تازه مكشوف بوده است. امری که در آثار ویتوریا مشهود است و در سلسله مباحثات مشهور والادولید تبلور یافته است. مباحثاتی که نهایتاً سرنوشت مدرنیته در حال ظهور را مشخص کرد و زمینه ساز تمدنی شد که فرهنگ های دیگر را عمدتاً با عنوان نامتمدن ها و یا سرزمین های وحشیان شناسایی میکرد و قایل به گفتگو با سایر ملل و وامگیری از فرهنگ های غیراروپایی نبود. اما روی دیگر سکه روند تفوق اروپاییان بر سایر ملل اقتصاد بود چرا که جنگ همواره امری پرهزینه بوده است و در درازمدت میتواند منجر به نارضایی عمومی گردد به خصوص اگر جنگ در قالب دفاع از سرزمین مادری در برابر متجاوز خارجی نباشد. اما ناوگان های دریایی نظامی اروپاییان در سراسر عصر اکتشاف در تمامی آبهای جهان در رفت و آمد و پیشروی مداوم بودند. این پدیده مداوم و پرهزینه را چنین میتوان توضیح داد که تفوق نظامی و سیاسی بر سرزمین های ماوراء بحار به جای آنکه با لشکرکشی دولت ها به صورت مستقيم صورت گیرد ابتدا از طريق شرکت های تجاری و ناوگان های متعلق به آنها که مجهز به تجهيزات نظامی بودند صورت میگرفت. در واقع این شرکت های تجاری بودند که ابتدا بیشتر با توجیه اقتصادی به سرزمین های ماوراء بحار سفر میکردند و قراردادهایی را با ملل ساكن در آن مناطق منعقد میکردند و به تدریج با گسترش اختیارات خود اعمال اموری که عمدتاً به عنوان صلاحیت های حاکمیتی دولتها شناخته میشد را در جهت کنترل مناطق زیر نفوذ خود بدست میگرفتند و زمینه ساز سلطه دولت متبوع خود را فراهم می آوردند. این امر در موارد متعددی از جمله کمپانی هند شرقی در روند استعمار هند بدست بریتانیا، کمپانی خلیج هادسون در کانادا و کمپانی هند شرقی هلند در روند استعمار اندونزی به خوبی قابل مشاهده میباشد. اما این پدیده چگونه از منظری نظری میتوانست توجیه گردد. در اینجاست که توجیه جنگ خصوصی (private war) از سوی گروسیوس بر اساس تفسیری خاص که او از حقوق طبیعی در رساله مشهور خود تحت عنوان حقوق غنایم ارایه کرد یکی از اولین گام هایی بوده است که روند سلطه اروپاییان با پیشگامی شرکت های خارجی و اعمال صلاحیت های حاکمیتی از سوی آنها را موجه میسازد. رساله مزبور به منظور توجیه حقوقی مصادره کشتی پرتغالی سانتا کاتارینا در سال ۱۶۰۳ از سوی ناوگان هلندی شرکت هندی شرقی (وکس) در آبهای آسیای جنوب شرقی، تنگه سنگاپور، به نگارش درآمد. همانظور که میدانیم تا پیش از تأسیس سازمان ملل متحد جنگ به عنوان یکی از ابزارهای احقاق حقوق دولتها و حل و فصل اختلافات در حقوق بین الملل پذیرفته شده بود و حتی از آن به عنوان عالیترین ضمانت اجرای قواعد حقوق بین الملل یاد میشد. بنابراین توسل به زور در اختلافات بین المللی امری حقوقی و موجه قلمداد میشد. در جریان قیام ملت هلند علیه سلطه اسپانیان دولت تازه تاسیس این کشور تصمیم به مقابله با منافع و ناوگان های تجاری اسپانیا میگیرد که این سیاست منجر به مصادره کشتی سانتا کاتارینا میگردد. به منظور توجیه حقوقی این امر گروسیوس در رساله خود ابتدا به تفکیک سه نوع اصلی از جنگ میپردازد:‌ یکم جنگ عمومی که میان حاکمیت هایی که اقتدار قانونی چنین کاری را دارند درمیگیرد. دوم جنگ خصوصی که میان افرادی که امکان توسل به حل و فصل قضایی اختلافات خود را ندارند روی میدهد. و نهایتاً جنگ مرکب که یکی از طرفین جنگ نماینده اقتدار عمومیست و طرف دیگر فرد خصوصی میباشد. اساس استدلال گروسیوس در جریان قضیه مصادره کشتی سانتا کاتارینا از این قرار بود که با توجه به بعد مسافت و عدم دسترسی کشتی هلندی به مقامات قضایی کشور خود در جزایر هند شرقی امکان مصادره و برخورد قضایی با کشتی سانتا کاتارینا از سوی شرکت خصوصی وکس بر اساس نظریه حقوق طبیعی وجود داشته است. چرا که قواعد حقوق طبیعی جهانشمول بوده و در سراسر عالم جاری میباشند و با هر گونه تخلفی از این قواعد امکان برخورد حقوقی از سوی دولتها وجود دارد و در صورتی که امکان اعمال حاکمیت مستقیم از سوی دستگاه قضایی دولتها وجود نداشته باشد سایر نهادها و سازمان های غیردولتی این اختیار را دارند تا به اجرای قواعد حقوق طبیعی و مقابله با نقض آنها برخیزند. استدلال او در این رساله در توجیه اقدام به جنگ خصوصی در شرایط نبود قاضي و نهادهای حکمرانی بر اجرای قواعد حقوق طبیعی از سوی شرکت های تجاری تکیه دارد که امکان اجرای قوانین و به قضاوت نشستن را در سرزمین های ماوراء بحار دارا میباشند. بنابراین آنچه محدوده انحصاری حکومت ها و صلاحیت های حاکمیتی آنها تا آن زمان شناحته میشد قابل واگذاری به شرکت های خصوصی گردید. به موجب این استدلال امکان جنگ خصوصی توجیه میشود امری که کمتر در نظریات حقوقی پیش از خود سابقه داشته است. نکته جالب توجه در این استدلال اینست که امکان هرگونه همکاری سلاطین جزایر هند شرقی و دست یازیدن به نظام قضایی آنها از سوی گروسیوس کاملاً نادیده گرفته میشود و در نهایت زمینه ساز توجیه حقوقی استعمار میگردد.