سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / نخستین همایش بین المللی فلسفه حقوق

قاضی و پرونده های سخت؛ بررسی تطبیقی حقوق طبیعی جدید و حقوق اسلامی امامیه

نویسندگان :

محمدهادی حاضری¹ فاطمه سروش²

1- باقرالعلوم قم 2- دانشگاه قم

کلمات کلیدی :

فلسفه حقوق،مطالعه تطبیقی حقوق،قاضی هرکول،قاضی مجتهد،حقوق طبیعی مدرن،فقه امامیه

چکیده :

نسبت عدالت و حقوق یکی از قدیمی ترین مباحث فلسفه حقوق و یکی از زمینه های جدایی نظریه حقوق طبیعی از پوزیتیویسم حقوقی است. حقوقدانان فطری معتقدند با پذیرش قانون برتر می توان از حقوقی که منطبق با اخلاق و حق و عدالت نباشد، قانونیت را نفی کرد. این نظریه توسط برخی به شکل امروزی آن احیا شده و نظریه حقوق طبیعی مدرن شکل گرفته است. خط اصلی نظریه افرادی مانند فولر، فینیس و دورکین، نقد پوزیتیویسم حقوقی و برجسته کردن موضوعاتی مانند عقل، اخلاق و حقوق به عنوان عناصر مؤثر در اعتبار قانونی است. با توجه به این نظریه و البته با تأکید بیشتر بر دیدگاه رونالد دورکین که با طرح نظریه «قاضی هرکول» در قالب نظریه ای تفسیری، از لزوم داشتن توانایی های بالا برای قضاوت صحبت می کند. از سوی دیگر، نظریه ای رایج در فقه امامیه وجود دارد که از شرایط خاص قاضی و سمت قاضی خبر می دهد که به «قاضی مجتهد» معروف است. این نظریه البته با تأکید بیشتر بر قرائت فقهای بزرگ شیعه به ویژه محمدحسن نجفی مؤلف جواهرالکلام می گوید که قضاوت هدف نیست، بلکه وسیله ای برای حفظ حقوق مردم است. سؤال اصلی این مقاله این است که «هر یک از نظریات فطری جدید و فقه امامیه چه معیارها و شرایطی را برای قاضی و جایگاه قاضی برای حفظ حقوق در نظر می گیرند؟». یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو نظریه از فرمالیسم قانونی اجتناب می‌کنند. زیرا با رجوع به قدرت فکری و هوش قاضی به او اجازه می دهند از متن یا رویه فراتر رود.