سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / سومین کنفرانس بین المللی حقوق کودک

هوش مصنوعی و حق بر آموزش؛ چالش‌ها و فرصت‌ها در عصر فناوری

نویسندگان :

محمود عباسی¹ میثم کلهرنیاگلکار²

1- رییس اندیشکده بین المللی کرامت انسانی و نایب رییس انجمن علمی حقوق کودک ایران 2- عضو پیوسته انجمن علمی حقوق کودک ایران

کلمات کلیدی :

عصر فناوری،هوش مصنوعی،حق بر آموزش کودکان،چالش ها،عدالت آموزشی،کیفیت آموزش،نظام پویا

چکیده :

زمینه و هدف: گسترش روزافزون فناوری‌های هوش مصنوعی در عرصه‌های مختلف زندگی بشر، به‌ویژه در نظام‌های آموزشی، تحولی بنیادین در شیوه‌های یادگیری، ارزیابی و تعاملات آموزشی پدید آورده است. این تحولات نوین، به رغم آنکه فرصت‌هایی بی‌سابقه برای ارتقای کیفیت، دسترسی و شخصی‌سازی آموزش فراهم می‌سازند، در عین حال چالش‌هایی جدی در زمینه حفظ عدالت آموزشی، سطوح فراگیری، حریم خصوصی کودکان، تبعیض الگوریتمی و مسئولیت‌پذیری نظام‌های آموزشی ایجاد کرده‌اند. با توجه به اینکه حق بر آموزش یکی از حقوق بنیادین کودک در اسناد بین‌المللی و نظام‌های حقوق داخلی است، بررسی تأثیرات چندوجهی فناوری هوش مصنوعی بر تحقق این حق، ضرورتی انکارناپذیر در عصر فناوری به شمار می‌رود. بر این مبنا، هدف این پژوهش، تحلیل حقوقی فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی در ارتباط با حق آموزش کودکان و تبیین الزامات سیاستی و حقوقی برای بهره‌برداری مسئولانه از این فناوری در نظام‌های آموزشی است. روش: این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسناد حقوقی بین‌المللی و داخلی، به بررسی ابعاد حقوقی تأثیر هوش مصنوعی بر حق آموزش کودکان پرداخته است. با بررسی داده های پژوهش های مرتبط با هوش مصنوعی، وضعیت فعلی کاربست آن در نظام آموزشی، در کنار تحلیل مفاد کنوانسیون حقوق کودک، سند اهداف توسعه پایدار (به‌ویژه هدف چهارم)، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش و بررسی چارچوب‌های حقوقی ملی و بین‌المللی مرتبط با فناوری‌های نوظهور، تلاش شده است ضمن شناسایی فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از کاربرد هوش مصنوعی در محیط‌های آموزشی، الزامات حقوقی برای بهره‌گیری ایمن، عادلانه و اخلاق‌مدار از این فناوری در فرآیند آموزش کودکان تبیین گردد. یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که کاربرد فناوری‌های هوش مصنوعی در نظام‌های آموزشی، از یک‌سو امکان تحقق مؤثرتر حق بر آموزش باکیفیت، شخصی‌سازی فرآیند یادگیری، بهبود دسترسی کودکان محروم به منابع آموزشی و ارتقای عدالت آموزشی را فراهم می‌سازد، و از سویی دیگر با چالش‌های چندوجهی و عمیقی مواجه است که کیفیت آموزش و پیامدهای آن را متأثر می سازد. مهم‌ترین این چالش‌ها شامل خطر نقض حریم خصوصی کودکان از طریق گردآوری و تحلیل کلان‌داده‌ها، ایجاد تبعیض الگوریتمی به‌واسطه آموزش‌پذیری مغرضانه مدل‌های هوش مصنوعی، تقویت شکاف دیجیتال میان کودکان برخوردار و محروم، کاهش خلاقیت و کنش فعالانه دانش آموزان و ابهام در تعیین مسئولیت حقوقی بازیگران در مواجهه با آسیب‌های ناشی از عملکرد نادرست سامانه‌های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی است. همچنین یافته‌ها نشان می‌دهد که چارچوب‌های حقوقی موجود در سطح ملی و بین‌المللی، به رغم برخی پیشرفت‌ها، هنوز فاقد جامعیت و صراحت لازم برای پاسخگویی به مخاطرات نوپیدای این فناوری در عرصه آموزش کودکان هستند. نتیجه‌گیری: در پرتو یافته‌های این پژوهش، می‌توان دریافت که تحقق حق بر آموزش در عصر هوش مصنوعی مستلزم بازاندیشی در سیاست‌گذاری‌های آموزشی، تنظیم‌گری فناوری و ارتقای چارچوب‌های حقوقی حمایتی در سطح ملی و بین‌المللی است. بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در آموزش کودکان، نیازمند توازن میان نوآوری فناورانه و اصول بنیادین حقوق کودک از جمله برابری، کرامت انسانی، حفظ حریم خصوصی و منافع عالی کودک است. بدون در نظر گرفتن این ملاحظات، نه‌تنها فرصت‌های بی‌بدیل این فناوری در خدمت آموزش پایدار از بین خواهد رفت، بلکه مخاطرات آن می‌تواند به تضعیف یکی از حق های بنیادین کودکان یعنی حق بر آموزش و کاستی اثربخشی آن در توسعه فردی کودکان بینجامد. از این‌رو، طراحی یک چارچوب حقوقی کارآمد و پویا برای هدایت و نظارت بر کاربرد هوش مصنوعی در امر آموزش، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در عصر فناوری به شمار می‌رود. همچنین فرهنگ سازی در میان آموزگاران، دانش آموزان و خانواده ها و کاربست آموزش و ارزیابی تلفیقی (حضوری- غیرحضوری؛ رویکرد فناوری-سنتی) در نظام های آموزشی می تواند زمینه بهره گیری از منافع هوش مصنوعی و اجتناب حداکثری از آفات آن را فراهم آورد.