سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / ششمین کنگره بین المللی حقوق پزشکی

حقوق بیمار و اصول اخلاق حرفه ای پزشکی

نویسندگان :

هانا پیری¹ فاطمه قیاسی²

1- دانشگاه علم و فرهنگ تهران 2- دانشگاه علم و فرهنگ تهران

کلمات کلیدی :

دندانپزشک،اخلاق حرفه ای،قصور پزشکی،اخلاق پزشکی،بیمار

چکیده :

چکیده از ابتدای پیدایش حرفه دندانپزشکی تا به امروز، این حرفه چالش‌های بسیاری به خود دیده‌است، بامطالعه وبررسی اجمالی این چالش‌ها متوجه می‌شویم؛ تعهد در این حرفه بجز تعداد معدودی از نظرات کارشناسی، تعهد وتضمینی در قبال مقبولیت نتیجه درمان به چشم نمی‌خورد. یعنی دندانپزشک نتیجه موردنظر اقدامات درمانی خود یا خواست بیمار در موارد مربوط به زیبایی را تضمین نمی‌کند، بلکه تنها در این میان متعهد به انجام تمام تلاش خود برای رسیدن به نتیجه مقبول و نه مطلوب می‌نماید. زیرا دندان بخش اعظمی از زیبایی صورت را دربر می گیرد و باید ظرافت عمل پزشک مدنظر قرار بگیرد ازاین رو درعلم حقوق، تعیین دقیق حدود وکاستی‌های احتمالی دراین حرفه، بخصوص در زمان رسیدگی حقوقی به این قبیل موارد در دستگاه‌های قضایی به روشنگری بیشتر ودقیق ‌تری نیاز است. هدف از ارائه این مقاله بررسی حقوقی موضوعاتی مانند قصور پزشکی واطلاع از حقوق بیمار دربرابر اخلاق حرفه‌ای این تخصص است، همه بیماران در حوزه نظام درمانی داری حقوق محدود ومشخصی هستند، که در برابر قصور پزشکی درجوامع بشری به اخلاق حرفه‌ای شناخته شده‌است. درجامعه پزشکی بحث اخلاق به‌دلیل ارزش حرفه پزشکی از جایگاه بالا و خاصی برخوردار است، از این رو اخلاق وتعهد پزشکی موضوع بحث علمی بسیار جدی وعمیق است.با توجه به آن‌چه بیان شد؛ این نتیجه حاصل می شود نیاز به نوعی نگاه دوباره به برخی رفتارها درحرفه دندانپزشکی دور ازتصور نخواهد بود، به این معنی که دندانپزشکان نیز همچون سایر پزشکان در تخصص‌های دیگر خود را درقبال نتیجه مطلوب درمان متعهد بشناسند، وبه نتیجه مقبول بسنده نکنند، وخود را در قبال بیمارانشان متعهدتر سازند. مقدمه حرفه پزشکی از جمله مشاغلی است که مستقیماً با بدن بیمار و به طور غیرمستقیم با زندگی او سروکار دارد، بنابراین رسیدگی به مسئولیت پزشکی به این معنی است که پزشک مسئول صدمات و زیانی است که می تواند در طول آن به بیمار وارد شود. رعایت مراحل درمان و اینکه این صدمات ناشی از قصور پزشکی یا تفصیر باشد، مهم است.امروزه با توجه به شیوع بیماری های مختلف و نوپدید، افزایش مراکز درمانی در شهرها و به طور کلی نیاز جامعه به دسترسی به خدمات درمانی و بهداشتی، بررسی حقوق هر یک از قشرهای جامعه ضروری است که در قالب یک درمانگر یا یک بیمار به آن بپردازیم. یکی از نیازهایی که انسان در صدد رفع آن است، نیاز انسان به بهداشت و درمان است. به همین دلیل است که رشته پزشکی در جوامع بشری حائز اهمیت است و توجه به خصوص قانونگذاران را می طلبد.جامعه حقوقی در سال های پسین آنچنان که باید و شاید به حوزه درمان و پزشکی توجهی نکرده و تنها به ایجاد یک یا چند منشور حقوقی اکتفا کرده است. اما در سال های جدید مقرراتی مانند آیین نامه انتظامی رسیدگی به تخلفات مشاغل پزشکی و وابسته مصوب 25/01/83 و برخی از مواد قانون مجازات اسلامی در این عرصه تصویب شدند. ما نیز با وجود اصول و قوانینی که برای رعایت و حمایت از حقوق بیماران و تضمین اجرای قانونی آن وضع شده است، شاهد این امر هستیم.حرفه پزشکی دارای قوانین اخلاقی است که اصول عملکرد کارکنان آن را مشخص می کند، سوگندنامه بقراط از متون قدیمی هستند که بر اصولی مانند اولویت حقوق بیمار بر حقوق پزشک و رازداری تاکید دارند. و اخلاق جزء لاینفک و تفکیک ناپذیر زندگی است که عبارت است از جستجوی حق و باطل و تبیین درست و نادرست در مجموعه ای از رفتارها در شرایط مختلف می باشد هدف اصل مراقبت منحصراً جهان انسان و احترام به اخلاق مراقبت است. یعنی احترام به کرامت انسانی و اساساً مراقبت از مردم یک عمل اخلاقی است کارکنان این رشته ها با فراگیری اصول اخلاقی می توانند دانش حرفه ای خود را ارتقا داده و زمینه ایجاد فضای مناسب فیزیکی، اجتماعی و روانی را برای بیماران فراهم کنند. مسائل اخلاقی ممکن است بیشترین توجه بیماران را به خود جلب کرده باشد، مانند ایمنی. آسایش، حریم خصوصی، آرامش و رضایت آگاهانه هرگز جدا از اقدامات و مسئولیت های پرستاری در قبال بیماران ذکر شده در نظر گرفته نمی شود.عدم رعایت حقوق بیماران می تواند سلامت، جان و ایمنی بیماران را به خطر بیاندازد و ارتباط بین پزشک و بیمار را سست کند که در نهایت منجر به کاهش خدمات موثر به بیماران می شود. در این روش علاوه بر بعد فردی به بعد اجتماعی بیماران نگاهی داشته که در راستای تفسیر حقوق بیماران و مسئولیت پزشکان راه حل هایی را در جهت دانش افراد نسبت به حقوق خود را بیابند البته که آگاهی از حقوق افراد در حوزه خدمات بهداشتی و درمانی از اهمیت بسیار بالایی در مرمت قوانین اجرایی در نهادهای اجتماعی و بهداشتی برخوردار است. 1. بیان مسئله: با توجه به اهمیت علم پزشکی که اساس آن همواره بر اخلاق بنا بوده است، نیاز به بررسی دقیق اخلاق در حوزه درمان را ایجاد می کند تا بتوان گامی موثر در راستای حفظ حقوق برداشت. این سوالی است که افراد جامعه باید بدانند مهم این است که بیمار و شهروند بدانند چه حقوقی دارند. افزایش آگاهی عمومی در این زمینه راه حلی برای کاهش نارسایی های اخلاقی و بی توجهی های علمی پزشکان است، سوالاتی‌ که در ذهن شکل می گیرد که‌ آگاهی‌ افراد در جایگاه‌ بیمار نسبت‌ به‌ حقوقی‌ که‌ در برابر درمانگران‌ دارند به‌ چه‌ میزان‌ می‌ باشد ؟آیا ضمانت‌ اجراهایی‌ به‌ منظور احقاق‌ حق‌ بیمار یا پزشک‌ در قانون‌ تبیین‌ شده‌ است‌ یا خیر؟ 2. تعاریف‌ و مفاهیم‌ 2-1- حق‌ حق‌ در متون‌ فقهی‌ و اصولی‌ متشکل‌ از چهار عنصر بیان‌ شده‌ است‌ که‌ عبارت‌ است‌ از اختصاص‌، تسلط‌، احترام‌ دیگران‌ نسبت‌ به‌ آن‌ و حمایت‌ قانون‌ از آن‌. عنصر اول‌ و دوم‌ بیانگر ماهیت‌ حق‌ و دو عنصر دیگر مبین‌ تکالیف‌ دیگران‌ در قبال‌ حق‌ است‌. در واقع‌ حق‌، اختیاري است‌ براي انجام‌ یک‌ فعل‌ که‌ به‌ یک‌ فرد یا یک‌ اجتماع‌ داده‌ می‌ شود .(جوادي آملی‌،١٣٩٢، ٢٠) حقوق‌ دانان‌ درباره‌ ي مفهوم‌ حق‌ بر این‌ عقیده‌ اند که‌ واژه‌ ي حق‌ با عنصر قدرت‌ و منفعت‌ آمیخته‌ شده‌ و ملازم‌ با آن‌ است‌. در تعریف‌ آن‌ گفته‌ اند حق‌ قدرتی‌ است‌ متکی‌ به‌ قانون‌ که‌ صاحب‌ آن‌ می‌ تواند با کمک‌ گرفتن‌ از قانون‌ آن‌ را بستاند و یا از گرفتن‌ آن‌ از سوي دیگران‌ مانع‌ گردد یا ، حق‌ قدرتی‌ است‌ که‌ قانون‌ به‌ شخص‌ عطا کرده‌ یا ، نفعی‌ است‌ که‌ مورد حمایت‌ قانونی‌ است‌.(موحد،١٣٨١، ٤٤) 2-2- مسئولیت‌ مسئولیت‌ در لغت‌ به‌ معناي مواخذه‌ و بازخواست‌ است‌، به‌ این‌ مفهوم‌ که‌ هر شخص‌ بایستی‌ پاسخگوي آثار اعمال‌ و رفتار نامطلوب‌ خویش‌ و نتایج‌ زیانباري که‌ ممکن‌ است‌ به‌ طور مستقیم‌ یا غیر مستقیم‌ به‌ دیگري وارد کند باشد.(ژوردن‌،١٣٨٢، ٢١) در اصطلاح حقوقی، مسئولیت به تعهد قانونی شخص برای جبران خسارتی که به دیگران وارد کرده است، اطلاق می‌شود، خواه این خسارت ناشی از تقصیر خود او باشد یا به دلیل فعالیت او. 2-3- مسئولیت‌ اخلاقی‌ این است که انسان باید در برابر خداوند یا وجدان خود پاسخگوی خطاهای خود باشد، این مسئولیت در فعل یا ترک فعلی ظاهر می شود که به صورت مخالفت با آموزه های دینی یا احکام اخلاقی و وجدان است. پاتریس‌ ژوردن‌ ” مسئولیت‌ اخلاقی‌ را به‌ احساس‌ گناه‌،بخاطراعمال‌ و رفتار و حتی‌ نیات‌ گناه‌ و سرپیچی‌ از دستورات‌ خداوند یا نداي وجدان‌ تعبیر نموده‌ که‌ ممکن‌ است‌ همراه‌ با مسئولیت‌ قانونی‌ یا بدون‌ مسئولیت‌ قانونی‌ باشد ” (خزائلی‌،١٣٣٩، ٢٨) 2-4- مسئولیت‌ حقوقی‌ مسئولیتی‌ است‌ که‌ قانون‌ آنرا مقرر نموده‌ و یا از اصول‌ حقوقی‌ استنباط‌ می‌ شود در این‌ نوع‌ از مسئولیت‌ افراد جامعه‌ در برابر حقوق‌ موضوعه‌ و مدونه‌ کشور پاسخگو می‌ باشند.(شجاعپوریان‌،١٣٧٣، ١٣) 2-5- مسئولیت‌ کیفری‌ الزام‌ شخص‌ به‌ پاسخگویی‌ در قبال‌ تعرض‌ به‌ دیگران‌، خواه‌ به‌ جهت‌ حمایت‌ از حقوق‌ فردي صورت‌ گیرد و خواه‌ به‌ منظور دفاع‌ از جامعه‌، تحت‌ عنوان‌ »مسئولیت‌ کیفري« یا »مسئولیت‌ جزایی‌« مطرح‌ می‌شود. این‌ پاسخگویی‌ ممکن‌ است‌ حاصل‌ فعل‌ و یا ترک‌ فعل‌ ناشی‌ از نقض‌ قوانین‌ موضوعه‌ کیفري یا تخلف‌ از قرارداد و یا تخطی‌ از موازین‌ ومقررات‌ حرفه‌ اي و صنفی‌ باشد . با این‌ وجود، در هیچ‌ یک‌ از قوانین‌ جزایی‌ چه‌ در گذشته‌ و چه‌ در حال‌ حاضر، ماهیت‌ حقوقی‌ و تعریف‌ مسئولیت‌ کیفري به‌ طور مشخص‌ بیان‌ نشده‌ است‌. به‌ هر حال‌، مسئولیت‌ کیفري نوعی‌ الزام‌ شخصی‌ به‌ پاسخگویی‌ آثار و نتایج‌ نامطلوب‌ پدیدۀ جزایی‌ یا جرم‌ است‌ .(اردبیلی‌،١٣٨٥، ١٢٣) 2-6- بیمار در لغت‌ به‌ معناي زجرکشنده‌ و رنج‌ کشنده‌ است‌ این‌ واژه‌ ریشه‌ لاتین‌ دارد و از دیرباز براي معرفی‌ فردي که‌ دریافت‌ کننده‌ خدمات‌ درمانی‌ - مراقبتی‌ بوده‌ بکار می‌ رود.(صفوي - برزویی‌،١٣٩٢، ١١) 2-7- حقوق بیمار حقوق‌ بیماران‌ عبارت‌ است‌ از وظایفی‌ که‌ کادر درمانی‌ در قبال‌ او دارند که‌ شامل‌ نیازهاي جسمی‌، روانی‌ و اجتماعی‌ مشروع‌ و معقول‌ وي در شرایط‌ خاص‌ است‌. مهمترین‌ حقوق‌ بیماران‌ شامل‌ : توجه‌ به‌ عقاید و مسائل‌ فرهنگی‌ بیمار، حق‌ رازداري اطلاعات‌، حق‌ شناسایی‌ محل‌ بستري و کادر درمانی‌، حق‌ کسب‌ اطلاعات‌ راجع‌ به‌ روند بیماري، حق‌ رسیدن‌ به‌ شکایات‌ و درخواست‌ ها، حق‌ تصمیم‌ گیري، حق‌ ارجاع‌ به‌ مراکز تخصصی‌ تر، حق‌ حفظ‌ حریم‌ خصوصی‌، حق‌ دریافت‌ خدمات‌ درمانی‌ با کیفیت‌ مناسب‌ است‌. (دیبایی‌،١٣٨١، ١٨) 2-8- اخلاق پزشکی‌ عملی‌ است‌ که‌ موضوع‌ آن‌ بررسی‌ مجموعه‌ آداب‌ و رفتار پسندیده‌ یا ناپسندي است‌ که‌ صاحبان‌ مشاغل‌ پزشکی‌ باید رعایت‌ نمایند .( وزارت‌ بهداشت‌ و درمان‌ و آموزش‌ پزشکی‌،١٣٧٠) همچنین‌ اخلاق‌ پزشکی‌ را می‌ توان‌ تنظیم‌ رفتار و اجراي اصول‌ حاکم‌ بر رفتار شغلی‌ پزشکان‌ تعریف‌ کرد. (لاریجانی‌،١٣٨٣، ٢٢) 2-9- سازمان‌ نظام‌ پزشکی‌ نظام‌ حقوقی‌ جمهوري اسلامی‌ ایران‌ سازمان‌ حقوقی‌ مستقلی‌ به‌ نام‌ سازمان‌ نظام‌ پزشکی‌ را به‌ موجب‌ قانون‌ تشکیل‌ سازمان‌ نطام‌ پزشکی‌ در تاریخ‌٢٥/٩/١٣٨٣تشکیل‌ داد. این‌ سازمان‌ با اهداف‌ مشخصی‌ تشکیل‌ گردید که‌ در ادامه‌ به‌ آن‌ خواهیم‌ پرداخت‌ .تشکیل‌ این‌ سازمان‌ به‌ موجب‌ ماده‌ ٢ قانون‌ تشکیل‌ سازمان‌ نظام‌ پزشکی‌ با اهداف‌ زیر صورت‌ گرفت‌: 1) تلاش‌ در جهت‌ تحقق‌ بخشیدن‌ به‌ ارزش‌ هاي عالیه‌ اسلامی‌ در کلیه‌ امور ٢) تلاش‌ در جهت‌ پیشبرد و اصلاح‌ امور پزشکی‌ 3) مشارکت‌ در جهت‌ ارتقاي سطح‌ دانش‌ پزشکی‌ ٤)حفظ‌ و حمایت‌ از حقوق‌ صنفی‌ شاغلان‌ حرف‌ پزشکی‌ 5) تنظیم‌ روابط‌ شاغلین‌ حرف‌ پزشکی‌ با دستگاه‌ هاي ذي ربط‌ در جهت‌ حسن‌ اجراي موازین‌ و مقررات‌ و قوانین‌ مربوط‌ به‌ امور پزشکی‌(یوسفی‌ راد،١٣٩٣، ٤٧) 3- اقسام‌ مسئولیت‌ پزشک‌ و مفهوم‌ آن‌ در همه‌ نظام‌هاي حقوقی‌، تکالیف‌ و تعه|دات‌ بسیاري براي صاحبان‌ حرف‌ پزشکی‌ پیش‌ بینی‌ شده‌ است‌ که‌ باید آن‌ها را رعایت‌ نمایند و به‌ انجام‌ آنها مقید باشند . اهمیت‌ این‌ تکالیف‌ از لحاظ‌ شدت‌ و ضعف‌، نسبت‌ به‌ اثري که‌ بر بیمار یا خانواده‌ او دارند متفاوت‌ هستند. قلمرو این‌ وظایف‌ بسیار مختلف‌ می‌ باشد و نمی‌ توان‌ تمامی‌ آنها را احصاء نمود.(آل‌ شیخ‌ مبارک‌،١٣٨٨، ٢٠٩) 3-1- مسئولیت‌ اخلاقی‌ پزشک‌: علی‌ الاصول‌مسئولیت‌ اخلاقی‌ نیازي به‌ تصریح‌ مقنن‌ ندارد و بالت بع‌، ضمانت‌ اجراي قانونی‌ براي آن‌ وجود ندارد و مجازاتی‌ را در دنیا براي شخص‌ ایجاد نمی‌کند، با این‌ حال‌ پزشک‌ در صورت‌ عدم‌ رعایت‌ ضوابط‌ مربوطه‌،خود را در نزد وجدان‌ خویش‌،عاصی‌ و شرمسار می‌داند. دراین‌ مسئولیت‌ نیت‌، شرط‌ عمده‌ قلمداد شده‌ و دایره‌ شمول‌ آن‌، اعمال‌ پنهان‌ و آشکار را در برمی‌گیرد. به‌ عبارت‌ دیگر،همان‌ وجدان‌ است‌ که‌ در ضمیر هر پزشک‌ یا پرستار متعهدي لازم‌ است‌ همیشه‌ بیدار و پایدار بماند. این‌ مسئولیت‌ مبتنی‌ بر ارزش‌ها ،اخلاقیات‌، اعتقادات‌ مذهبی‌ و حتی‌ تاثیر قوانین‌ گذشته‌ است‌ و چیزي که‌ آن‌ را از مسئولیت‌ قانونی‌ متمایز می‌نماید، ضمانت‌ اجراي آن‌ است‌، زیرا در مسئولیت‌ قانونی‌، فرد در مقابل‌ نهادهاي رسمی‌ جامعه‌ و در مفهوم‌ خاص‌، در نزد قاضی‌، پاسخگو است‌، حال‌ آنکه‌ در مسئولیت‌ اخلاقی‌، فقط‌ شرمساري وجدان‌ وجود دارد. همانطور که‌ ژرژ ریپر، حقوقدان‌ مشهور فرانسوي معتقد است‌: ”حقوق‌ در فنی‌ترین‌ بخش‌هاي خود یعنی‌ تعهدات‌ نیز مرهون‌ قواعد اخلاقی‌ است‌” (کاتوزیان‌،١٣٨٧، ٤٨). 3-2- مسئولیت‌ حقوقی‌ (قانونی‌) پزشک‌: در حقوق‌ ایران‌ در خصوص‌ تعریف‌،مفهوم‌ و قلمرو مسئولیت‌ و حقوق‌ پزشکی‌ به‌ جز موارد مطروحه‌ در قانون‌ مجازات‌ اسلامی‌ مصوب‌١٣٩٢ و برخی‌ آیین‌ نامه‌ هاي مربوطه‌ ،قانونگذار ماده‌ خاصی‌ را به‌ تعریف‌ آن‌ اختصاص‌ نداده‌ است‌، با این‌ حال‌ می‌ توان‌ گفت‌ در مفهوم‌ لغوي مسئولیت‌ پزشک‌ به‌ معناي پاسخگو بودن‌ وي در قبال‌ خساراتی‌ است‌ که‌ ناشی‌ از انجام‌ وظایف‌ پزشکی‌ یا در نتیجه‌ خطاي پزشکی‌ به‌ بیمار وارد می‌ شود.(دریاباري،١٣٨١، ١٥) 3-3- مسئولیت‌ کیفری‌ پزشک‌: یک‌ پزشک‌ زمانی‌ از نظر کیفري مسئول‌ شناخته‌ می‌ شود که‌ به‌ عمد یا تقصیر به‌ نقض‌ قوانین‌ کیفري احصایی‌ در قانون‌ که‌ مجازات‌ هاي آن‌ نیز در قوانین‌ جزایی‌ پیش‌ بینی‌ شده‌ است‌ مبادرت‌ ورزد البته‌ ایجاد مسئولیت‌ کیفري براي پزشک‌ تنها با فعل‌ مثبت‌ تحقق‌ نمی‌ یابد بلکه‌ ترک‌ فعل‌ نیز تحت‌ شرایطی‌ می‌ تواند براي پزشک‌ مسئولیت‌ کیفري ایجاد کند که‌ در ماده‌٢ و ٢٩٥ قانون‌ مجازات‌ اسلامی‌ بر این‌ امر تاکیید شده‌ است‌.(بجنوردي،١٣٧٢، ٤١) 3-4- مسئولیت‌ مدنی‌ پزشک‌ : پزشک‌ در صورت‌ ورود خسارت‌ به‌ بیمار ناشی‌ از حوادث‌ و اقدامات‌ پزشکی‌ مسئولیت‌ مدنی‌ دارد که‌ در چنین‌ مسئولیتی‌ پزشک‌ موظف‌ به‌ پرداخت‌ خسارت‌ به‌ قربانی‌ و در واقع‌ جبران‌ آن‌ از طریق‌ مادي خواهد بود.(جانی‌ پور؛عباسی‌،١٣٩٢، ٤٣) امروزه‌ در اکثر نظام‌ هاي حقوقی‌ جهان‌ مسئولیت‌ پزشک‌ مبتنی‌ بر تقصیر است‌ بدین‌ معنا که‌ پزشک‌ تنها در صورت‌ ارتکاب‌ تقصیر و اثبات‌ تقصیر توسط‌ زیان‌ دیده‌ مسئول‌ خسارات‌ وارده‌ به‌ بیمار خواهد بود . می‌ توان‌ به‌ طور کلی‌ گفت‌ ، پزشک‌ مسئول‌ خساراتی‌ است‌ که‌ به‌ خاطر اقدامات‌ و اعمال‌ پرشکی‌ او در طول‌ تشخیص‌،معالجه‌،جراحی‌ و یا ترک‌ وظایف‌ و تعهدات‌ قانونی‌ او به‌ بیمار وارد شده‌ است‌.(کریمی‌ نیا،١٣٩٦، ٩) 4- در رابطه‌ با وظایف‌ و ویژگی‌ هاي پزشکان‌: 4-1-خصوصیات‌ و ویژگی‌ هایی‌ که‌ پزشک‌ بایستی‌ آن‌ را دارا باشد حرفه پزشکی حرفه ای بسیار مقدس است و در ادیان و قوانین مختلف، صفات و خصوصیت های خاصی برای پزشکان ذکر شده است. بقراط‌ حکیم‌ آورده‌ است‌: ” پزشک‌ باید متواضع‌، معتقد، باایمان‌، پاکدامن‌ و با حوصله‌ باشد و وظایف‌ خود را با خوشحالی‌ و دلگرمی‌ انجام‌ دهد. خرافی‌ و موهوم‌ پرست‌ نبوده‌، در سایر کارها و زندگی‌ خصوصی‌ نیز پاکیزه‌ باشد و از صفات‌ زشت‌ اجتناب‌ کند؟” اوصاف‌ و فضایل‌ اخلاقی‌ که‌ در ارائه‌ خدمات‌ درمانی‌ حائز اهمیت‌ بوده‌ و درمانگران‌ و کادر درمان‌ بایستی‌ داراي چنین‌ اوصافی‌ بوده‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ می‌ باشد: الف ) ایثار ایثار یعنی تکریم این صفت برخاسته از فطرت انسان است و انسان با اراده و حمایت و تلاش خود می تواند این وضعیت را در خود تقویت کند. ب) رازداري رازداری یکی از اصول اساسی اسلام است که دو معنا دارد: یکی حفظ اسرار دیگران و دیگری پنهان داشتن اسرار خود. طبیب‌ باید محرم‌ اسرار بیمار باشد و افشاء راز و بیماري آن‌ ها را نکند خصوصا موقعی‌ که‌ مریضی‌ بخواهدکسی‌ به‌ بیماریش‌ واقف‌ نگردد. به‌ طوریکه‌ اطلاعات‌ پرونده‌ پزشکی‌ بیمار را در اختیار کسی‌ قرار ندهد و فقط‌ در صورت‌ نیاز و با کسب‌ رضایت‌ بیمار این‌ کار را انجام‌ دهد.(قویم‌،١٣٣٦، ١٢١) ج) صبر در لغت‌ به‌ معناي ترک‌ کردن‌ شکایت‌ و عدم‌ اظهار درد است‌ و در اصطلاح‌ به‌ معناي خویشتن‌ داري و نگهداري نفس‌ در برابر ناگواري هاست‌ .در واقع‌ یکی‌ از ضرورت‌ هاي جوامع‌ امروزي گسترش‌ فرهنگ‌ صبر در بین‌ شهروندان‌ به‌ عنوان‌ عاملی‌ موثر و تاثیرگذار در بدست‌ آوردن‌ آرامش‌ روانی‌ شهروندان‌ می‌ باشد.(راغب‌ اصفهانی‌،١٤١٢ه‌.ق‌، ١٠) 4-2- وظایف‌ عمومی‌ پزشکان‌ براي پزشکان‌ در برابر بیماران‌ تعهدات‌ مختلفی‌ فرض‌ گردیده‌ که‌ گاها برخی‌ از آنها صرفا جنبه‌ اخلاقی‌،کیفري،مدنی‌ داشته‌ ؛ اما مهم‌ ترین‌ و اصلی‌ ترین‌ تعهد پزشکان‌ در برابر بیماران‌، درمان‌ و معالجه‌ آنهاست‌ .بیماران‌ همیشه‌ بر پزشکان‌ اعتماد نموده‌ و جان‌ خویش‌ را تخت‌ اختیار پزشک‌ قرار داده‌ بدون‌ اینکه‌ حق‌ مناقشه‌ و چون‌ و چرایی‌ براي خود در دستورات‌ دارویی‌ و معالجات‌ دیگر قائل‌ شوند؛بیماران‌ پزشکان‌ را براي انجام‌ هر عملی‌ آزاد گذاشته‌ اند، در مقابل‌ پزشکان‌ نیز داراي وظایفی‌ و تکالیفی‌ می‌ باشند و لازم‌ است‌ که‌ از تخصص‌ علمی‌ لازم‌ برخوردار بوده‌ و همواره‌ سعی‌ و تلاش‌ صادقانه‌ و انسانی‌ خویش‌ را در جهت‌ مصلحت‌ بیمار بکار ببندند .(عبادي،١٣٧٠، ١٣٢) 4-2-1- آگاهی‌ دادن‌ به‌ بیمار در دهه‌های گذشته، پزشکان زمان بیشتری را با بیماران خود می‌گذراندند و سعی می‌کردند در حین انجام اقدامات و درمان‌های پزشکی، روند درمان را برای آنها توضیح دهند. زیرا لازم است بیمار یاد بگیرد که درمان های تجویز شده توسط درمانگر را اجرا و عمل کند و قطعا زمانی منطقی است که بیمار دانش و مهارت لازم را در مورد بیماری خود و مراحل و روند درمان خود نداشته باشد. ، نمی توان از او انتظار داشت که درمان تجویز شده توسط پزشک را با وجدان و با اطمینان دنبال کند. درواقع‌ الزام‌ پزشک‌ به‌ آگاهی‌ دادن‌ بخشی‌ از روند درمان‌ است‌ و چه‌ بیمار از پزشک‌ اطلاعات‌ بخواهد و چه‌ نخواهد،این‌ آگاهی‌ دادن‌ جزء وظایف‌ پزشک‌ محسوب‌ می‌ گردد .(قاسم‌ زاده‌،١٣٨٧، ٢١) 4-2-2- رازداری رازداری ناشی از انتظار بیمار از اعتماد به پزشک است. اجبار پزشک به رعایت رازداری در حرفه خود، بنیان یک رابطه قابل اعتماد بین پزشک و بیمار را شکل می دهد. از آنجایی که محرمانه بودن اطلاعات شخصی حق همه بیماران در همه کشورها محسوب می شود، انتقال اطلاعات محرمانه به شخص ثالث باید با مجوز بیمار انجام شود. البته ممکن است قانون در موارد نادری این قانون را نقض کند. 4-2-3- احترام‌ به‌ اختیار بیمار انسان‌ مستحق‌ و سزاوار احترام‌ است‌ و پزشک‌ هرچند به‌ درمان‌ بیماران‌ می‌ پردازد و بی‌ توجهی‌ به‌ این‌ اصل‌ موجب‌ نادیده‌ گرفتن‌ شان‌ بیمار می‌ شود. تمام‌ قوانین‌ اخلاق‌ پزشکی‌ بر اهمیت‌ حفظ‌ اختیار بیمار تاکیید دارند.اصل‌ احترام‌ به‌ اختیار بیمار نیازمند این‌ است‌ که‌ پزشک‌ اطلاعات‌ کافی‌ را براي انتخاب‌ آگاهانه‌ در اختیار بیمار بگذارد و براي تصمیمات‌ درمانی‌ بیمار احترام‌ قائل‌ شود.(هانري،١٣٧٠، ٩٢) 4-2-4- اخذ برائت‌ بیمار برائت مفهومی است که از فقه و حقوق اسلامی وارد قوانین ایران شده است. برائت به معنای رهایی و برائت از وظیفه، اتهام، ضرر و مسئولیت است. علاوه‌ بر وظیفه‌ اخلاقی‌،وظیفه‌ قانونی‌ پزشک‌ نیز این‌ است‌ که‌ رضایت‌ بیمار را اخذ نماید. در خصوص‌ اخذ برائت‌، پزشک‌ می‌ بایست‌ پیش‌ از درمان‌،تجویز و یا عمل‌ جراحی‌ با رعایت‌ اخلاق‌ پزشکی‌ آگاهی‌ هاي لازم‌ در خصوص‌ مشکل‌ بیمار و راه‌ حل‌ هاي موجود جهت‌ درمان‌ را به‌ بیمار ، ولی‌ یا سرپرست‌ قانونی‌ او بدهد .(پور اسماعیلی‌،١٣٨٩، ٨٥) 4-3- اخلاق پزشکی رفتار اخلاقی‌، رفتاري است‌ که‌ مطابق‌ و همراه‌ با ارزشهاي والاي انسانی‌ باشد ،اما اخلاق‌ حرفه‌ اي، اصول‌ کلی‌ تر اخلاق‌ در فضاي خاص‌ حرفه‌ اي را بیان‌ می‌ نماید.در میان‌ همه‌ ي شاخه‌ هاي اخلاق‌ حرفه‌ اي، اخلاق‌ پزشکی‌ از جایگاه‌ خاصی‌ برخوردار است‌ و این‌ بخاطر جایگاه‌ خاص‌ و متعالی‌ است‌ که‌ حرفه‌ پزشکی‌ دارا می‌ باشد .(اشرفی‌،١٣٦٧، ١٤) اصول‌ اخلاق‌ در روابط‌ بین‌ بیمار و پزشک‌ در بیانیه‌ ها و سوگندنامه‌ ها مورد تاکیید قرار گرفته‌ از جمله‌ : - سوگندنامه‌ بقراط‌ که‌ در حدود پانصد سال‌ قبل‌ از میلاد تدوین‌ شده‌ است‌ از قدیمی‌ ترین‌ متون‌ در ارتباط‌ با این‌ اصول‌ می‌ باشد. - سوگندنامه‌ عساف‌ که‌ در قرن‌ اول‌ هجري و مناجات‌ نامه‌ ابن‌ میمون‌ که‌ در قرن‌ ششم‌ تالیف‌ شده‌ است‌. در واقع مهم این است که بیمار هنگام مراجعه به مرکز درمانی برای دریافت خدمات و خدمات درمانی بداند که از حقوقی برخوردار است و از طرف دیگر مرکز پزشکی و کارکنان آن باید بدانند که هر بیمار علاوه بر شهروندی، حقوق ویژه دیگری نیز به عنوان بیمار دارد. 5- در رابطه بیماران 5-1- حقوق‌ بیمار ارائه‌ ي خدمات‌ به‌ بیماران‌ به‌ عنوان‌ گروه‌ آسیب‌ پذیر اجتماع‌ بر کسی‌ پوشیده‌ نیست‌ اما باید توجه‌ داشت‌ که‌ براي رعایت‌ هر چه‌ بهتر حقوق‌ بیماران‌ در مراکز درمانی‌ ابتدا باید اصول‌ زیربنایی‌ آن‌ فراهم‌ شود. ناگفته‌ پیداست‌ که‌ بالا بردن‌ هرچه‌ بیشتر میزان‌ آگاهی‌ تک‌ تک‌ اعضاي تیم‌ درمانی‌ شاید مهم‌ ترین‌ اصل‌ زیر بنایی‌ براي رعایت‌ حقوق‌ بیماران‌ است‌ چرا که‌ لازمه‌ ي داشتن‌ درک‌ بهتر نسبت‌ به‌ حقوق‌ بیماران‌، داشتن‌ آگاهی‌ مناسب‌ در مورد مفاد منشور حقوق‌ بیمار است‌. ( کاهویی‌ و دیگران‌،١٣٨٢، ٦٨) از سوی دیگر، تأکید بر حقوق اساسی بشر در مراقبت های بهداشتی، به ویژه حفظ کرامت بیمار به عنوان یک انسان، زمانی اهمیت پیدا می کند که آسیب پذیری بیمار، او را به راحتی در معرض تخلفات و ضعف ها و قوت های نظام سلامت قرار دهد. 5-1-1- اختیار در بسیاري از کشورها درطی‌ سال‌ هاي اخیر، نقش‌ بیماردرسیستم‌ خدمات‌ بهداشتی‌ از یک‌ نقش‌ غیر فعال‌ و پذیرنده‌ ي مراقبت‌، به‌ شریکی‌ فعال‌ درامرمراقبت‌ و درمان‌ تغییر یافته‌ است‌. در گذشته‌ نقش‌ بیمار معرف‌ عدم‌ استقلال‌ و محرومیت‌ از تصمیم‌ گیري بود و پزشک‌ و دیگر افراد تیم‌ بهداشتی‌- درمانی‌ براي او تصمیم‌ گیري می‌ کردند و او نیز باید با اعتماد این‌ تصمیم‌ ها را می‌ پذیرفت‌؛ اما امروزه‌ این‌ تفکر که‌ تنها پزشک‌ یا پرستار حق‌ آگاهی‌ به‌ مسائلی‌ را دارند که‌ بسیار دور از درک‌ و فهم‌ مردم‌ عادي است‌ منسوخ‌ شده‌ است‌. (لاریجانی‌،غفوري فرد، زاهدي،١٣٨٥، ١٠٧) 5-1-2- آگاهی‌ و رضایت‌ آگاهانه‌ یکی‌ از حقوق‌ بیمار آگاهی‌ است‌.آگاهی‌ پیش‌ شرط‌ رضایت‌ است‌ مردم‌ نمی‌ توانند نسبت‌ به‌ چیزهایی‌ که‌ از آن‌ آگاهی‌ ندارند رضایت‌ دهند بنابراین‌ رضایت‌ بدون‌ آگاهی‌ اعتباري ندارد. در واقع‌ منظور از رضایت‌ آگاهانه‌ آن‌ است‌ که‌ بیمار با کسب‌ اطلاع‌ لازم‌ از نوع‌ معالجه‌ اي که‌ قراراست‌ انجام‌ گیرد به‌ روند درمان رضایت‌ دهد. به‌ عبارتی‌ می‌ توان‌ رضایت‌ آگاهانه‌ را به‌ فرآیندي قانونی‌ و اخلاقی‌ تعریف‌ کرد که‌ متمرکز بر مشارکت‌ در تصمیم‌ گیري بین‌ ارائه‌ دهنده‌ و دریافت‌ کننده‌ مراقبت‌ بهداشتی‌ است‌ که‌ اهداف‌ آن‌ شامل‌ ارتقاء سلامت‌ فرد و احترام‌ به‌ استقلال‌ و اختیار انسان‌ است‌؛ بنابراین‌ هر انسان‌ بالغ‌ و عاقل‌ و ذیصلاح‌ باید نسبت‌ به‌ هرگونه‌ روش‌ درمانی‌ که‌ براي او در نظرگرفته‌ اند، از قبل‌ آگاه‌ و راضی‌ باشد.(قاسم‌ زاده‌،١٣٩٠، ٤٢) 5-1-3- حفظ‌ حریم‌ خصوصی‌ یکی‌ از اصول‌ اخلاقی‌ مربوط‌ به‌ فعالیت‌ هاي بهداشتی‌ است‌. حفظ‌ حریم‌ خصوصی‌ و خلوت‌ داراي ابعاد فیزیکی‌، اطلاعاتی‌ و اجتماعی‌است‌. بعد اطلاعاتی‌ حریم‌، ارتباط‌ زیادي با محرمانه‌ ماندن‌ اطلاعات‌ شخصی‌ بیمار دارد، درحالی‌ که‌ بعد اجتماعی‌ آن‌ از طریق‌ کنترل‌ محیطی‌ که‌ فرد در آن‌ قرار دارد مثل‌ استفاده‌ از پرده‌ بین‌ تخت‌ هاي بیماران‌ و یا برخورداري از اتاق‌ خصوصی‌ معنا می‌ یابد،بعد فیزیکی‌ حریم‌ مربوط‌ به‌ مواردي همچون‌ حفظ‌ فاصله‌ شخصی‌، پوشیدگی‌ بیمار و لمس‌ است‌. در فعالیت‌ هاي مراقبتی‌ تمرکز زیادي بر حفظ‌ حریم‌ فیزیکی‌ بیمار با ارائه‌ پوشش‌ مناسب‌ و خودداري ازدرمعرض‌ دید قرار دادن‌ غیرضروري ملاحظات‌ اخلاقی‌ در معاینات‌ فیزیکی‌ وجود دارد. (جولایی‌،١٣٩٠، ٥٣) 5-2- ارتباط‌ موثر پزشک‌ با بیمار آنچه ضامن اجرای اخلاق پزشکی و اصول انسانی در روابط پزشک و بیمار است، احساس مسئولیت حرفه ای از سوی پزشک است. هر طبیب باید با وجدان و وجدان به اهمیت و عظمت کار خود توجه کند. هرگز از اعتماد بیماران سوء استفاده نکنند پزشک باید به این نکته مهم توجه داشته باشد که این ها انسان هایی هستند که حق انتخاب دارند و حقوقی تعریف شده در جامعه دارند. سازمان بهداشت جهانی معتقد است که وجود این اعلامیه به تنهایی نمی تواند منجر به بهبود حقوق بیمار شود. در مقابل، قوانین مناسب، مشارکت، اطلاع رسانی عمومی و توانمندسازی شهروندان و نیز توسعه مولفه های اجتماعی و فرهنگی کشور می تواند از عوامل رعایت حقوق بیمار باشد. نتیجه گیری شناسایی موانع و راهکارهای اجرای منشور حقوق بیمار از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنابراین به نظر می رسد اقدام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در تهیه و ابلاغ اعلامیه حقوق بیمار به مراکز درمانی، هرچند گام موثری در طرح موضوع حقوق بیماران باشد. و رعایت آن ها، اما شکاف قابل توجهی بین مدون سازی و اجرای مقررات مربوط به حقوق بیماران وجود دارد. بر این اساس، دولت ایران باید به طور پیوسته منشور حقوق بیماران را بررسی کند. بررسی و تجزیه و نقاط قوت و ضعف و رفع نواقص آن بر اساس قوانین نظام مدنی، اجتماعی و پزشکی آن.