سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / نخستین همایش بین المللی فلسفه حقوق

تأملی در سیاست جنایی ناظربر سالم‌سازی فضای مجازی ازمنظر فلسفه تکنولوژی

نویسندگان :

یاسمن خادمی شورمستی¹

1- دانشگاه تهران

کلمات کلیدی :

سیاست‌گذاری جنایی،فلسفه تکنولوژی،فلسفه حقوق،فضای مجازی،محتوا

چکیده :

توسعه وب 2.0 (Web 2.0) در سال‌های اخیر که اکنون درحال گذر به وب 3.0 (Web 3.0) است، حجم عظیمی از داده‌ها در انواع نوشتاری، شنیداری، دیداری و چندرسانه‌ای را باخود به همراه آورده است که می‌توان آن را ناشی از مهم‌ترین ویژگی این نسل از وب‌ها، یعنی تعامل‌پذیری میان کاربران در فضاهای عمومی، اختصاصی و خصوصی دانست. چنین ظرفیتی در کنار بهره‌مندی از دیگر فناوری‌های نوظهور (Emerging Technologies)، سیاست‌گذار جنایی را بر آن داشته است تا نسبت به سالم‌سازی فضای مجازی و مقابله پیشینی و پسینی با پردازش داده‌های مغایر با ارزش‌های موردحمایت حقوق کیفری، در قالب مسدودسازی یا محدودسازی موقت یا دائم اقدام نماید. سازوکارهای سالم‌سازی در کنار استلزامات فناورانه، حقوقی، اجتماعی و فرهنگی، ازمنظر فلسفی و به‌ویژه فلسفه تکنولوژی (Philosophy of Technology) نیز مسائلی را پدید می‌آورد که پرسش از آن‌ها می‌تواند یاریگر متولیان در افزایش کارایی و اثربخشی سیاست‌های این حوزه گردد. نخست آنکه برخلاف نگرش عام به فناوری در فلسفه تکنولوژی کلاسیک، توجه به چرخش تجربی (Empirical Turn) ایجاب می‌نماید تا تکنولوژی نه به‌مثابه یک کل، بلکه هریک از مصادیق خاص آن که البته هرروز به شکل تخصصی‌تری نمایان می‌شوند، به‌نحو جداگانه و ازطریق تحلیل داده‌های تجربی برآمده از آن‌ها صورت پذیرد تا با درک دقیق‌تر از یک فناوری خاص و روابط واقعی آن با انسان و جامعه، تحلیل پیرامون ماهیت و کارکرد فناوری مذکور و تأمل در کنش و واکنش ما نسبت به آن با دقت بیشتری انجام گیرد؛ چراکه هریک از فناوری‌ها با قرارگیری در حوزه‌های مطالعاتی مختلف همچون، اخلاق و حقوق می‌توانند مستلزم سنجه‌ها مفاهیم یا روش‌های تازه‌ای باشند که پیش از این، در آن دانش‌ها یافت نمی‌شد. بنابراین، ضروری است فضای مجازی در بوته حقوق کیفری، نه به‌عنوان یک فناوری یکپارچه، بلکه به‌منزله مجموعه‌ای از انواع فناوری‌ها درنظر گرفته شود تا راهبردگذاری نسبت به هریک متناسب با ویژگی‌ها و ابعاد مختص به آن صورت پذیرد. دوم، تبیین رویکرد سیاست‌گذار جنایی در خنثی‌بودگی (Neutrality) فناوری یا طراحی حساس‌به‌ارزش (Value-Sensitive Design (VSD)) است که به دو دیدگاه ابزارگرایی (Instrumentalism) و ذات‌گرایی (Substantivism) در فسلفه تکنولوژی اشاره دارد. در نگاه دوم که با غلبه نظری همراه است و به‌نوعی به جبرگرایی فناورانه (Technological Determinism) منتهی می‌گردد، بایستی توجه داشت که هر فناوری، به‌مثابه نیروی اساسی در فرهنگ و جامعه، می‌تواند متضمن ارزش‌هایی باشد که طراح در ضمن ایجاد طرح کاربری، آن را به جامعه تزریق کرده و بنابراین، فناوری برخلاف دیدگاه نخست، نه به‌منزله ابزاری خنثی که غایت آن به دست کاربر رقم می‌خورد، بلکه به‌عنوان موجودیتی ارزش‌محور نمود می‌یابد که در بطن خود دارای غایت پیشینی بوده و به جامعه، چگونگی بکارگیری و بهره‌گیری از ارزش‌های معطوف به آن را آموزش می‌دهد. این نگرش، می‌تواند ما را بیش‌ازپیش به‌سوی انتقال سیاست‌گذاری از مرحله کاربری و اجرا به مرحله کاروری و طراحی به عقب ‌راند و سالم‌سازی فضای مجازی را بیش از آنکه جلوه‌ای پسینی و کیفری بخشد، با نمایی پیشینی و تنظیم‌گرایانه در مرحله طراحی و تولید همراه سازد. درنهایت، مسئله سوم که به تکمیل مطالب پیشین کمک می‌نماید، توجه به دگرگونی در فهم فناوری از مصنوعات تکنیکی (Technical Artifact) به سیستم‌های اجتماعی‌فنی (Sociotechnical System (STS)) است. به عبارتی، هرچند فناوری‌های تشکیل‌دهنده فضای مجازی می‌توانند متأثر از ساختار فنی و ارزش‌هایی باشند که طراح در آن گنجانده است، اما این فناوری‌ها نه به‌عنوان مصنوعاتی یکسویه و بسته، بلکه به منزله سیستم‌هایی چندسویه و با مرزهای باز شناخته می‌شوند که با اثرپذیری از عوامل انسانی و نهادهای اجتماعی، تنها از رهگذر مقبولیت اجتماعی (Collective Acceptance) می‌توانند کارکرد خود را اجرایی ساخته و در این سیستم، علاوه‌بر واقعیات فیزیکی، کاربران نیز در جهت‌دهی به طرح کاربری فناوری و ساخت واقعیت اجتماعی آن، نقش‌آفرینی نموده و ای‌بسا می‌توانند کارکرد اولیه فناوری و ارزش‌های نهان در آن را دگرگون سازند. بنابراین، سیاست‌گذاری بر فضای مجازی نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن اهداف و غایات کاربران از بهره‌گیری از آن‌ها و ارزشی که ایشان به این فضا وارد ساخته‌اند، شکل یابد. لذا، شایسته آن است که در سیاست‌گذاری ناظر بر سالم‌سازی فضای مجازی، علاوه‌بر دارابودن نگرش تخصصی و کارشناسانه بر فناوری‌های فراهم‌آورنده آن، اهداف و ارزش‌های هردوگروه طراحان و کاربران مورد واکاوی قرار گرفته تا درنهایت با تحلیل واقعیت فیزیکی و اجتماعی درخصوص این فناوری‌ها و کارکردهای بالفعل آن‌ها در جامعه، نسبت به اتخاذ سیاست جنایی پیشینی و پسینی کارآمد ناظربر سالم‌سازی همراه با مقبولیت اجتماعی، اقدام شود.