سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / سومین کنفرانس بین المللی حقوق کودک

جایگاه مصالح عالیه کودک در مشروعیت ولایت و تصمیمات حمایتی در فقه امامیه و حقوق موضوعه

نویسندگان :

سعید احمدی¹

1- حوزه علمیه قم

کلمات کلیدی :

مصالح عالیه کودک،غبطه،ولایت،فقه امامیه،کنوانسیون حقوق کودک

چکیده :

رعایت مصالح عالیه کودک از جمله اصول بنیادین در نظام‌های حقوقی معاصر به شمار می‌رود که در اسناد بین‌المللی، قوانین ملی و نیز فقه اسلامی جایگاه ویژه‌ای یافته است. از آنجا که مفهوم ولایت در فقه اسلامی صرفاً به معنای سلطه و تصرف نیست، بلکه مشتمل بر دو بُعد قرب و رعایت مصلحت مولی‌علیه است، اصل مصلحت به‌عنوان مبنای مشروعیت ولایت و سرپرستی بر کودک شناخته می‌شود. این اصل، علاوه بر انعکاس در کنوانسیون حقوق کودک و سایر اسناد بین‌المللی و منطقه‌ای، در منابع فقهی امامیه، روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام و قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران نیز از پشتوانه‌ای غنی و ریشه‌دار برخوردار است. با وجود این، چیستی مصلحت و غبطه، جایگاه دقیق آن‌ها در نظام حقوقی و فقهی، و معیار معتبر برای تشخیص آن‌ها، علی رغم تلاش هایی که در این زمینه صورت گرفته است، هنوز به‌صورت مبسوط و منسجم در ادبیات فقهی و حقوقی تبیین نشده است؛ امری که خلأ نظری و عملی قابل توجهی در حوزه تصمیم‌گیری‌های حمایتی نسبت به کودک پدید آورده است. فقهایی چون مرحوم ابن‌ادریس، نراقی و مقدس اردبیلی، رعایت مصلحت و منافع کودک را نه یک حکم فرعی، بلکه اصلی از اصول مذهب دانسته‌اند. در قانون‌گذاری مدرن نیز از جمله در قوانین مدنی، قانون حمایت از خانواده و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، مصلحت کودک به‌عنوان ملاک تشخیص مشروعیت تصمیمات ولی یا مقام قضایی به رسمیت شناخته شده است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی میان منابع فقهی، حقوقی و بین‌المللی، در پی تبیین جایگاه مصالح عالیه کودک به ‌مثابه شرط مشروعیت ولایت و مبنای تصمیم‌گیری‌های حمایتی و بررسی و تطبیق آن در خصوص زمینه ها و مسائل نو پیدای مربوط به کودکان است. در پایان نیز ضمن بررسی چالش‌هایی چون معیار تشخیص مصلحت و تعارض احتمالی میان نظر ولی و مولی‌علیه، راهکارهایی برای نظام‌مند ساختن این اصل ارائه می‌شود.