سلسله همایش های بین المللی کرامت انسانی

صفحه اصلی / نخستین همایش بین المللی فلسفه حقوق

دهش و ستانش آموزه های فلسفیِ حقوقی میان مکتب فرانکفورت و جرم شناسی حقوقیِ انتقادی

نویسندگان :

مهدی خاقانی اصفهانی¹

1- پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)

کلمات کلیدی :

ترابط فلسفه و حقوق،عقلانیت رهایی بخش،خِرَد ابزاری،خِرَد ارتباطی،جرم شناسی انتقادی،عدالت کیفری

چکیده :

جنبش مطالعات انتقادی حقوق، نظام قانوني ليبرال را هم از چشم انداز فلسفي، اجتماعي، سياسي و هم از حیث فرايندهاي شكل گیری هنجارهاي قانوني به نقد مي كشد. نقد شكل گرایی و عينيت گرایی ادعايي نظام حقوقي ليبرال، و نیز انتقاد بر استفاده ابزاري از عمل و دكترين حقوقي براي پيشبرد اهداف چپ گرایانه، از جمله موضوع های مورد نقد این جنبشِ وامدار از مکتب فرانکفورت است. نقد جنبش مطالعات انتقادی حقوق تنها به قانون همچون امري انتزاعي معطوف نيست، بلكه نهادهاي قضايي و هم البته طيف وسيعي از مباحث حقوقي را به چالش مي كشد. در حالی که عقلانیت ابزاریِ مدرن، قانون را به عنوان چارچوب قواعد و مقرراتی می بیند که تمامی شهروندان را در چنبرۀ خود، با توجه آزادیِ تحدیدشده و دموکراسیِ نمایندگی، به روشی نرم و غیرتوتالیتر مطیع و منقاد کرده است، مطالعات انتقادی حقوق در پرتو آموزۀ عقلانیت رهایی بخش و خِرَد ارتباطیِ مکتب فرانکفورت این چالش را ارزیابی می کند که از منظر جرم شناسی حقوقی انتقادی که مترصدِ تحلیل نقش نارسایی های قوانین در افزایش بزهکاری است، قانون بر سطوح گوناگون اجتماع چه نابرابری هایی را سبب می شود یا دامن می زند و چگونه حقوق کیفریِ فایده گرای سزاگرا یا فایده گرای بازپروری مدار – که هر دو مبتنی بر عقلانیت ابزاری و نه خِرَدورزیِ ارتباطی استوارند – عدالت جزایی را با کیفرگریِ نامتناسب، با نقض حقوق بزه دیده و بزهکار، با کنترل گری بر زندگی شهروندان با توجیه مراقبت پس از خروج و نظارت الکترونیکیِ جایگزینِ حبس، پایمال می-کند. این مقاله، به روش تحلیل گفتمان بین رشته ای، این فرضیه را می کاود که عقل به عنوان مهم ترین منبع معرفتی اندیشه غرب، و دین به مثابه مهم ترین مخزن معرفتی اندیشۀ دینیِ شرقی، هر دو در یک سیر هرمنوتیکی، تحول، و به هم قرابت یافته اند و ‌این چرخش هرمنوتیکیِ گفتمان – در اندیشه غرب و اسلام – در دهه های اخیر موجب گذار مفهومی از عقل فردی به عقل مشورتی از ‌این سو، و تقویت عقلانیت هرمنوتیکی در فهم کیفرهای شرعی، از دیگر سو شده است. پیامد ‌این همسویی، طرح ‌ایده همنشینیِ آزادی و عدالت در نظریه های جدید اندیشه دینی (نظریه مقاصد الشریعة اِخوانی، نظریه فهم فلسفی شریعت و...) و نیز به همین نحو از آن سو در نظریه های نوین اندیشه غربی (مکتب فرانکفورت و نظریه کنش ارتباطیِ‌‌ هابرماس، نظریه فراسوی کنش و ساختارِ بوردیو، و دیگر نظریه های نوانتقادی) است.